# DC Motor ve Sürücü Arıza Teşhis Matrisi: Semptom, Neden, Ölçüm, Çözüm

> Motor dönmüyor, tek yöne dönüyor, sürücü ısınıyor, AntiSwitch erken kesiyor... 25 satırlık teşhis tablosu; her satırda yapılacak ölçüm ve kabul eşiğiyle. Megger 5 MΩ kuralı, MOSFET diyot testi, ESR, gerilim düşümü ve DC pens ampermetre.

- **İçerik tipi:** Makale
- **Kategori:** DC Motor Sürücüleri
- **Yazar:** AXI Teknoloji Mühendislik Ekibi, Endüstriyel Elektronik
- **Yayın tarihi:** 2026-08-02
- **Sayfa:** https://axiteknoloji.com/blog/dc-motor-surucu-ariza-teshis-matrisi

## Kısaca

- Kısa devre edilmiş bir 12 V otomotiv aküsü 500–1000 A mertebesinde akım verebilir; akü ucunda çalışırken yüzük ve saat çıkarılmalıdır.
- DC'de akım sıfır geçişi olmadığı için ark, kaynağın tam gerilimine karşı söndürülmek zorundadır; çift etiketli ürünlerde DC değeri daima AC'den düşüktür.
- İzolasyon direnci 500 V DC ile ölçülür ve 60. saniye değeri kaydedilir; IEEE 43-2013'e göre 1 kV altı sargılarda minimum 5 MΩ beklenir.
- Sağlıklı bir N-kanal MOSFET diyot testinde gövde diyodunda 0,4–0,7 V, ters yönde açık devre gösterir; bozuk olan iki uç arasında 10 Ω altında ölçülür.
- Elektrolitik kondansatörde ESR, kapasitans %10–40 düşmeden önce spesifikasyon dışına çıkar; sıcaklıkta her 20 °C düşüş ömrü dört katına çıkarır.
- DC gerilim düşümü Vdrop = 2 × I × ρ × L / A ile hesaplanır; kritik devrelerde hedef %3, yani 12 V'ta yalnızca 0,36 V.
- DC akım ölçümü için Hall etkili pens gerekir; AC pens (akım trafolu) DC'yi hiç göstermez ve ölçüm öncesi sıfırlama şarttır.
- Analog sinyal kablosunun ekranı tek uçtan topraklanır; iki uçtan topraklamak ekrandan gürültü akımı geçirir.

**Arıza teşhisinde en pahalı hata, ölçmeden parça değiştirmektir.** Aşağıdaki matris her semptom için yapılacak somut ölçümü ve kabul eşiğini verir. Kabul eşiği verilemeyen yerlerde bu açıkça belirtilmiştir — uydurulmuş bir sayı, ölçüm yapmamaktan daha kötüdür.

## Başlamadan: güvenlik

| Konu | Bilinmesi gereken |
| --- | --- |
| Akü kısa devre akımı | Kısa devre edilmiş kurşun-asit akü, tipik deşarj akımının 100–1000 katını verebilir; 12 V otomotiv aküsünde **500–1000 A** mertebesi mümkündür. Kurşun-asit akülerde dahili kısa devre koruması yoktur. |
| Takı ve saat | İş güvenliği mevzuatı, enerjili açık parçalara temas ihtimali varsa yüzük, bilezik, saat kayışı ve metal anahtarlığın takılmasını yasaklar — ve bu kuralın **gerilim alt sınırı yoktur**. |
| DC ark | DC'de akım sıfır geçişi olmadığı için ark kaynağın tam gerilimine karşı söndürülür; bu yüzden DC arkı AC arkından belirgin şekilde zor söner. Çift etiketli ürünlerde DC değeri daima AC'den düşüktür. |

Pratik sonuç: 500–1000 A verebilen bir kaynak, 2,5 mm²'lik bir kabloyu saniyeler içinde kızdırır. Sigorta, kablonun kaynağa en yakın noktasına konur.

## Ana teşhis matrisi

| # | Semptom | Olası neden | Ölçüm / test | Çözüm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Motor hiç dönmüyor, sürücü LED'i yanıyor | Sargı açık devre, kömür bitmiş, fırça yayı basınç kaybetmiş | Motor uçları arasında sargı direnci; açık devre = ∞. Fırça kapağını açıp kömür boyunu ölç | Kömür değişimi. Kömür, aşınma çizgisine veya ~6 mm'ye indiğinde en geç lehim teli komütatöre değmeden önce değiştirilir |
| 2 | Motor dönmüyor, sürücü LED'i sönük | Besleme yok, sigorta atmış, klemens gevşek, ters polarite hasarı | Sürücü klemensinde **yük altında** DC gerilim; sigortada süreklilik | Sigortayı aynı değerde yenile — atma nedeni bulunmadan büyütme. Ters bağlantı hasarı varsa giriş katı kontrolü |
| 3 | Tek yöne dönüyor, ters yöne dönmüyor | H-köprüsünün bir kolunda MOSFET arızası; yön sinyali gelmiyor | Diyot testi: sağlıklı MOSFET gövde diyodunda 0,4–0,7 V, ters yön açık devre. Bozuk olan iki uç arası <10 Ω ve bip verir | Arızalı MOSFET / sürücü katı değişimi; ekonomik değilse kart değişimi |
| 4 | Komut verilmeden motor dönüyor / durmuyor | MOSFET kısa devre kalmış (kalıcı iletim); geri EMK darbesiyle gerilim sınırı aşılmış | Besleme kesikken motor uçlarında süreklilik; MOSFET diyot testi | MOSFET değişimi + snubber / serbest dönüş diyodu ve gerilim marjını gözden geçirme |
| 5 | Komütatörde yoğun, parlak, sürekli kıvılcım | Kömür aşınmış, yay basıncı düşmüş; komütatör pürüzlü; kömür yuvada sıkışmış | Görsel muayene, kömürün serbest hareketi, yüzey pürüzlülüğü. Sanayi uygulamasında önerilen yay basıncı 130–300 g/cm² | Kömür + yay değişimi, komütatör taşlama, segment arası temizlik. İğne ucu hafif kıvılcım normal olabilir; parlak sürekli ark değildir |
| 6 | Motor zayıf, ısınıyor; komütatör siyah parlak sert tabaka | Patina aşırı kalınlaşmış (gerilim düşümü artmış) veya çok ince (aşırı kömür aşınması) | Görsel: sağlıklı patina düzgün ve mat-kahverengidir | Yüzey temizliği / tornalama, doğru kömür kalitesi seçimi |
| 7 | Kömürler hızlı aşınıyor, komütatörde oluk | Mika alt kesim (undercut) yapılmamış; mika bakırdan sert olduğu için çıkıntı yapıp kömürü yer | Undercut derinliği ölçümü; tipik aralık **0,5–1,5 mm**, orta segmentlerde ≈1,6 mm ± 0,4 mm, standart genişlik ~3 mm | Mika undercut + segment kenarı çapak alma. İdeal ölçüt: derinlik ≈ mika kalınlığı |
| 8 | Gövdeye kaçak, şase kıvılcımı, çarpma hissi | Sargı izolasyon bozulması, nem, karbon tozu köprülemesi | Megger ile izolasyon direnci: **500 V DC**, **60. saniye** değeri. IEEE 43-2013'e göre 1 kV altı sargılarda minimum **5 MΩ** | 5 MΩ altı → kurutma, temizlik, sargı yenileme |
| 9 | Boşta normal, yük altında akım fırlıyor ve ısınıyor | Sargı içi (sarım arası) kısmi kısa devre | Sargı direncini ölç, simetrik kollar arası farkı kıyasla; boşta akımı karşılaştır. Direnç normalin belirgin altındaysa şüphelen | Sargı yenileme. Direnç ölçümü tek başına yetmez; megger ve surge test tamamlayıcıdır |
| 10 | Uğultu, titreşim, mil ısınması | Rulman arızası, yağ kaybı, eksenel yükleme | Mil boşluğu, dinleme çubuğu, gövde sıcaklığı, akım dalgalanması | Rulman değişimi + kaplin/eksen kaçıklığını düzeltme. Kaçıklık düzeltilmezse yeni rulman da gider |
| 11 | Motor hızı düşük, kablo ısınıyor | Kablo kesiti yetersiz → gerilim düşümü | *Vdrop = 2 × I × ρ × L / A*. Ölçümle doğrula: yük altında akü ucu ile sürücü klemensi arasındaki fark. Kritik devrelerde hedef %3 → 12 V'ta yalnızca **0,36 V** | Kesiti büyült, mesafeyi kısalt, besleme noktasını yaklaştır, klemens torkunu kontrol et |
| 12 | Yük binince gerilim çöküyor, sürücü resetleniyor | Akü iç direnci yüksek, zayıf akü, gevşek kutup başı | Boşta ve yük altında akü gerilimi; ΔV/ΔI ≈ iç direnç. Akım için **Hall etkili** pens şart | Akü değişimi / şarj, kutup başı temizleme ve sıkma |
| 13 | Rastgele duruşlar, hız oynaması | Ortak GND hatası, gevşek şase; sürücü ile kumanda kaynağının GND'si birleşmemiş | Sürücü GND ile kumanda GND arasında DC gerilim ölç — 0 V olmalı. Şasede mΩ mertebesi süreklilik | Tek nokta ortak GND, şase yüzeyini boya/pastan arındır, yıldız topraklama |
| 14 | Potansiyometre sinyalinde titreme, hız zıplıyor | PWM kaynaklı EMI, ekransız uzun analog kablo, güç kablosuyla aynı kanal | Osiloskopla analog giriş sinyalini gör; sinyal kablosunu geçici kısaltıp test et | Ekranlı kablo; ekranı **tek uçtan** (tercihen kaynak/panel tarafı) toprakla. İki uçtan topraklama ekrandan akım geçirir. Ferrit + güç/sinyal ayrımı |
| 15 | Sürücü ısınıyor, koruma sık tetikliyor, kondansatör tepesi şişmiş | Elektrolitik kondansatör bozulması (ESR artışı) | Görsel: kubbeleşme, sızıntı, renk değişimi. ESR metre — ESR, kapasitans **%10–40** düşmeden önce spec dışına çıkar | Düşük ESR, yüksek ripple, ≥105 °C tip ile değişim. Sıcaklıkta her **20 °C düşüş ömrü dört katına** çıkarır |
| 16 | Klemens kararmış, kokuyor, aralıklı kesinti | Gevşek klemens / kötü krimp → temas direnci → lokal ısınma | Yük altında termal kamerayla klemensleri tara; klemens uçları arasında mV düşümü ölç | Yeniden krimp / sıkma, oksitli ucu kes-yenile, tork değerine uy |
| 17 | Sürücü hemen aşırı akım korumasına giriyor | Mekanik sıkışma, redüktör kilitlenmesi, rulman kilitli, kalkış akımı sınırın üstünde | DC pensle kalkış ve sürekli akımı ölç; sürücünün sürekli/pik değerleriyle kıyasla | Mekaniği çöz veya sürücüyü doğru sınıfa yükselt. KS250: 15 A sürekli / 45 A pik (5 sn). PT500: 30 A sürekli / 40 A pik (15 sn). Kalkış bu pencerelerin dışındaysa hata uygulama seçimindedir |
| 18 | **AntiSwitch erken durduruyor** — motor hedefe varmadan kesiyor | Akım limit eşiği çok düşük; gerilim düşümü veya soğuk mekanik sürtünmesi akımı yükseltiyor | Hareket boyunca akımı izle, tepe akımı not et | Eşiği tepe akımın üstünde, mekanik son nokta akımının altında ayarla. PT500'de A1/A2 potları, KS250'de dahili ayar. Önce gerilim düşümünü düzelt |
| 19 | **AntiSwitch geç durduruyor** — motor son noktada zorlanıyor | Akım limit eşiği çok yüksek; rampa süresi eşiği maskeliyor | Son noktaya dayanma anındaki akımı ölç; eşik bu değerin altında kalmalı | A1/A2 veya AntiSwitch eşiğini düşür; RMP/rampa ile kalkış tepesini yumuşat |
| 20 | Motor sert kalkıyor, mekanikte darbe | Rampa kapalı veya çok kısa | Osiloskopla PWM doluluk oranının zamanla artışını izle; kalkış akım tepesini ölç | PT500'de RMP potuyla rampayı uzat, HIZ potuyla üst hızı sınırla; KS250'de rampayı devreye al |
| 21 | Butona basılıyor ama tepki yok / yanlış yön | Dijital giriş kablolaması yanlış; ortak uç bağlanmamış | Her giriş ucunda aktif/pasif durumda DC gerilim ölç | KS250: IN1 saat yönü start, IN2 ters start, IN3 saat yönü stop, IN4 ters stop, IN5 analog. PT500: A-B-C-D dijital + E analog. Kabloyu bu haritaya göre düzelt |
| 22 | Sürücü ilk enerjide patladı / duman | Motor uçlarının besleme klemensine bağlanması veya ters polarite; sigortasız montaj | **Enerji vermeden önce:** klemens etiketlerini oku, motor direnci (birkaç ohm) ile besleme (∞) ayrımını ohmmetreyle doğrula | Kart değişimi. Kalıcı çözüm: besleme hattına sigorta, ters polarite koruması, ilk enerjilendirmeyi akım sınırlı kaynakla yapmak |
| 23 | Muhafaza içinde su, nem, korozyon | IP muhafazaya kablo rekoru yerine delik açılmış; kablo yukarıdan girmiş (su kabloyu takip eder) | Görsel + izolasyon direnci (madde 8) | Uygun IP rekor, kabloda damla halkası, girişi alttan yap. **Kutu delinirse etiketteki IP sınıfı geçersizdir** — KS250 IP45, PT500 IP67 |
| 24 | Bir yönde iyi, ters yönde zayıf ve gürültülü | Fırça nötr ekseni kaymış veya bir kömür farklı aşınmış | Her iki yönde boşta akım ve devir karşılaştırması; kömür boylarını ayrı ölç | Fırça köprüsünü nötr eksene ayarla, kömürleri set hâlinde değiştir |
| 25 | Fren etkisiz, motor serbest savruluyor | Aktif fren devresi (alt MOSFET'lerle sargı kısa devresi) çalışmıyor | Fren komutunda motor uçları arasındaki direnç eğilimini izle; MOSFET diyot testi | İlgili MOSFET / sürücü katı onarımı. KS250 aktif fren özelliğine sahiptir |

## Ölçüm yöntemleri: kritik ayrıntılar

| Ölçüm | Alet | Atlanmaması gereken nokta |
| --- | --- | --- |
| Besleme gerilimi | Multimetre, DC V | **Yük altında** ölçün; boşta ölçüm gerilim düşümünü gizler |
| DC akım | Hall etkili pens ampermetre | AC pens (akım trafolu) DC'yi **hiç** göstermez. Ölçüm öncesi iletken pens içinde değilken **sıfırlayın** — dünya manyetik alanı ve sensör ofseti sapma yaratır |
| İzolasyon direnci | Megger 500 V DC | 60. saniye değerini kaydedin; 1 kV altı için minimum 5 MΩ (IEEE 43-2013) |
| MOSFET sağlığı | Multimetre, diyot modu | Sağlıklı: gövde diyodu 0,4–0,7 V, ters yön açık devre. Bozuk: iki uç arası <10 Ω |
| Kondansatör | ESR metre | ESR, kapasitans %10–40 düşmeden önce bozulur — kapasitans ölçümü tek başına yanıltır |
| PWM dalga formu | Osiloskop | Doluluk oranı, anahtarlama frekansı, geri EMK tepeleri, rampa profili |
| Sıcaklık | Termal kamera / IR termometre | Yük altında klemens ve güç katı taraması; sıcak nokta = yüksek temas direnci |

## Sahada hızlı teşhis akışı

1. **Gözle bakın:** yanık kokusu, şişmiş kondansatör, kararmış klemens, su izi.
2. **Enerjisiz ölçün:** sigorta sürekliliği, motor sargı direnci, motor–gövde izolasyonu (≥5 MΩ).
3. **Enerjili ve yük altında ölçün:** akü ucu ile sürücü klemensi arasındaki fark %3'ü aşıyorsa kablo sorunu; DC pensle akım.
4. **Sinyalleri kontrol edin:** analog giriş gerilimi, dijital giriş seviyeleri, osiloskopla PWM.
5. **Termal tarama:** yük altında klemens ve güç katı.
6. **AntiSwitch:** ölçülen tepe akıma göre eşiği yeniden ayarlayın — erken durma varsa yükseltin, zorlanma varsa düşürün.

## Bir not: kabul eşiği verilmeyen konular

Bazı değerler için ücretsiz erişilebilir birincil kaynak bulunmadığından bu yazıda kasıtlı olarak sayı verilmemiştir: IEC 60034-27-4'ün sayısal izolasyon direnci ve polarizasyon indeksi tabloları (standart metni gerekir — bu yazıda IEEE 43-2013 esas alınmıştır), belirli bir kondansatör veya rölenin çevrim ömrü ve kurşun-asit akünün kesin kısa devre akımı (kapasite, sıcaklık ve şarj durumuna bağlıdır; verilen 500–1000 A yalnızca mertebe göstergesidir). Bu değerler gerektiğinde üretici veri sayfasından alınmalıdır.

## İlgili içerikler

- [DC Motor Sürücü Seçim Rehberi](/blog/dc-motor-surucu-secim-rehberi)
- [Kilitli rotor ve termik koruma](/blog/kilitli-rotor-ve-termik-koruma)

**Sık sorulan sorular**

- [Motor tek yöne dönüyor, diğer yöne dönmüyor: sebebi ne olabilir?](/sss/motor-tek-yone-donuyor-ariza)

**Sözlük**

- [Akım Ölçüm Yükselteci (Current Sense Amplifier)](/sozluk/akim-olcum-yukselteci)
- [Bara Kondansatörü (DC Link Capacitor)](/sozluk/bara-kondansatoru)
- [Fırça Arkı (Brush Arcing)](/sozluk/firca-arki)
- [Fırçalı DC Motor (Brushed DC Motor)](/sozluk/fircali-dc-motor)
- [Kolektör / Komütatör (Commutator)](/sozluk/kolektor)
- [MOSFET (Metal Oxide Semiconductor FET)](/sozluk/mosfet)

## Sıkça Sorulan Sorular

### Motor hiç dönmüyor, nereden başlamalıyım?

Önce sürücü LED'ine bakın. LED yanıyorsa sorun motor tarafındadır: motor uçları arasında sargı direncini ölçün, açık devre ise sargı kopuk veya kömür bitmiştir. LED sönükse besleme tarafındadır: sigortada süreklilik, sürücü klemensinde yük altında DC gerilim ölçün ve klemens sıkılığını kontrol edin.

### Motor tek yöne dönüyor, ters yöne dönmüyor. Sebep?

İki olasılık vardır: H-köprüsünün bir kolunda MOSFET arızası veya o yöne ait giriş sinyalinin gelmemesi. Diyot testinde sağlıklı MOSFET gövde diyodunda 0,4–0,7 V, ters yönde açık devre gösterir; bozuk olan iki uç arasında 10 Ω altında ölçülür ve bip verir. Sinyal tarafı için ilgili giriş ucunda aktif/pasif durumda gerilim ölçün.

### AntiSwitch motor hedefe varmadan kesiyor, ne yapmalıyım?

Akım limit eşiği çok düşük ayarlanmıştır ya da gerilim düşümü/soğuk mekanik sürtünmesi akımı yükseltmektedir. Hareket boyunca akımı pensle izleyip tepe akımı not edin; eşiği bu tepenin üstünde ama mekanik son nokta akımının altında ayarlayın. Önce besleme gerilim düşümünü düzeltin — düşük gerilimde akım profili değişir.

### Sürücü ısınıyor ve koruma sık tetikliyor. Kondansatör mü?

Muhtemel sebeplerden biridir. Görsel kontrolde tepe kubbeleşmesi, sızıntı veya renk değişimi arayın; ESR metre ile ölçün. ESR, kapasitans %10–40 düşmeden önce spesifikasyon dışına çıkar, bu yüzden kapasitans ölçümü tek başına yanıltır. Değişimde düşük ESR, yüksek ripple akımı ve 105 °C tipi seçin — sıcaklıkta her 20 °C düşüş ömrü dört katına çıkarır.

### Potansiyometre sinyalinde titreme var, hız kendiliğinden zıplıyor.

Genellikle PWM kaynaklı EMI'dir: ekransız uzun analog kablo veya güç kablosuyla aynı kanalda döşenmiş sinyal hattı. Ekranlı kablo kullanın ve düşük frekanslı analog sinyallerde ekranı tek uçtan — tercihen sinyalin referansının bulunduğu panel tarafından — topraklayın. İki uçtan topraklarsanız potansiyel farkı ekrandan akım geçirir ve sinyale biner.

**Etiketler:** arıza teşhis, dc motor, motor sürücü, ölçüm, bakım, AntiSwitch

---

Kaynak: AXI Teknoloji — https://axiteknoloji.com/blog/dc-motor-surucu-ariza-teshis-matrisi
Son güncelleme: 2026-08-02